Nội dung chính
“4 không” – không yêu, không kết hôn, không sinh con và không lập gia đình – đang trở thành một chỉ báo sớm cho các điểm nghẽn kinh tế‑xã hội của Việt Nam.
Từ lựa chọn cá nhân tới chỉ báo chính sách
Trong bối cảnh dân số Việt Nam đang trải qua ba xu hướng lớn: tỷ suất sinh giảm sâu, hôn nhân muộn và già hoá nhanh, “4 không” không còn là hiện tượng cá biệt mà phản ánh cấu trúc nền kinh tế. Theo Tổng cục Thống kê, tỷ suất sinh giảm xuống 1,96 con/phụ nữ năm 2023 và dự kiến 1,91 con năm 2024 – mức thấp nhất từ khi có thống kê. Độ tuổi kết hôn trung bình lần đầu tăng 2,1 năm so với 2019, đạt 27,3 tuổi (nam 29,4 tuổi, nữ 25,2 tuổi) 1. Những con số cho thấy việc hoãn hôn nhân và sinh con đang trở thành xu hướng chung, đặc biệt ở các đô thị lớn.
Các rào cản cấu trúc
Giá nhà và “an cư”
Giá bất động sản tại các thành phố lớn năm 2025 trung bình hơn 80 triệu đồng/m², trong khi thu nhập bình quân đầu người chỉ khoảng 100 triệu đồng/năm. Đối với người trẻ có thu nhập trung bình, việc tích lũy 8‑10 năm để đủ vốn mua nhà xã hội trở thành một rào cản thực tế.
Thị trường lao động bất ổn
Thất nghiệp thanh niên trong quý 3‑2025 tăng lên 9,03 % (tăng 1,3 điểm phần trăm so với cùng kỳ năm trước). Ở khu vực thành thị, tỷ lệ này lên tới 12,4 %, gần gấp đôi nông thôn (6,9 %) 2. Sự bất ổn về việc làm và thu nhập khiến người trẻ tránh các cam kết dài hạn như hôn nhân và sinh con.
Gánh nặng kép giới
Phụ nữ tham gia lực lượng lao động cao nhưng vẫn phải gánh vác phần lớn công việc chăm sóc gia đình. Khi hệ thống dịch vụ trẻ em và người cao tuổi chưa đáp ứng nhu cầu, chi phí cơ hội của việc lập gia đình và sinh con trở nên quá lớn, dẫn tới quyết định trì hoãn.
Yếu tố văn hoá và số hoá
Mạng xã hội có thể khuếch đại hình ảnh tiêu cực về hôn nhân, nhưng chúng chỉ là yếu tố phụ trợ. Thế nền kinh tế‑xã hội bất an mới là động lực chính khiến thanh niên chọn “4 không”.
Định hướng chính sách
“4 không” cần được xem như một tín hiệu cảnh báo, không phải là vấn đề đạo đức. Nếu không có can thiệp, Việt Nam sẽ đối mặt với lực lượng lao động giảm sút, áp lực an sinh xã hội tăng và mạng lưới hỗ trợ gia đình suy yếu.
Luật Dân số được Quốc hội thông qua vào tháng 12‑2025 đã đưa ra một số ưu đãi: nghỉ thai sản cho phụ nữ sinh con thứ hai, ưu tiên nhà ở xã hội cho gia đình có hai con trở lên, và hỗ trợ tài chính cho phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi. Tuy nhiên, kinh nghiệm quốc tế cho thấy các biện pháp tài chính đơn lẻ không đủ nếu không đi kèm với:
- Chính sách nhà ở ưu đãi dài hạn cho cặp vợ chồng trẻ (tín dụng ưu đãi, mô hình thuê‑mua linh hoạt).
- Đầu tư mạnh vào hệ thống mầm non công lập, đặc biệt ở các khu công nghiệp và đô thị.
- Môi trường làm việc thân thiện gia đình: giờ làm linh hoạt, nghỉ chăm con cho cả cha và mẹ.
- Giảm bất bình đẳng giới qua cải cách chế độ lao động và mở rộng dịch vụ chăm sóc.
Cuối cùng, cần xây dựng hệ thống dữ liệu định kỳ để theo dõi thái độ của thanh niên về hôn nhân, sinh con, việc làm và chất lượng sống, phân tích theo vùng, giới và nhóm thu nhập. Khi các rào cản được xóa bỏ, quyết định yêu, cưới và sinh con sẽ trở thành một lựa chọn tự do, dựa trên nền tảng một xã hội an toàn và bao trùm.